domingo 07.06.2020

Guillermo Llorca | “Nas anteriores epidemias, tamén houbo unha entrega xenerosa dos médicos e solidariedade na poboación”

historiador Guillermo Llorca colabora no blog impulsado polo Instituto José Cornide de Estudios Coruñeses, que dirixe Xosé A. Fraga, cunha serie de artigos sobre as outras epidemias que sufriu a cidade de Ferrol e a súa bisbarra. A última achega trata sobre os ecos do brote de peste bubónica de Portugal
Llorca, diante do Centro Torrente Ballester, edificio que durante moitos años acolleu o Hospital de Caridade | jorge meis
Llorca, diante do Centro Torrente Ballester, edificio que durante moitos años acolleu o Hospital de Caridade | jorge meis

O Instituto José Cornide de Estudios Coruñeses lanzou a fins de marzo un blog –https://institutocornide.blogspot.com/– que publicou o seu primeiro post o día 29. A idea era contar coa participación dalgúns numerarios e colaboradores para debater sobre a maneira de contribuír á sociedade, coherente coa natureza da institución, dedicada ao estudo, reflexión e divulgación da cidade e a súa contorna. O historiador Guillermo Llorca vén colaborando nesa publicación coa fin de partillar desa crónica da crise provocada polo Covid-19.

Por que elixiu outras epidemias?

Xosé A. Fraga, director do devandito instituto, convidoume a colaborar co tema que desexase. Dende o primeiro momento pensei que tiña que escribir algo relacionado coas pandemias do pasado e que tiveran incidencia en Ferrol. A primeira colaboración apareceu o 21 de abril co título “A gripe de 1918 en Ferrol: Leccións dunha pandemia”; a segunda, o 2 de maio, baixo o epígrafe “A cólera de 1854-1855 en Ferrol: leccións doutra pandemia”, e a terceira, aínda non publicada, será “Ecos en Ferrol da peste bubónica de Porto de 1899”. Falo de leccións porque os historiadores estudamos o pasado para poder entender o presente, e estes artigos serven para tirar algunhas conclusións comparándoas co Covid-19.

De que maneira afectaron esoutras epidemias á cidade?

En 1918, a poboación de Ferrol era de 30.700 habitantes, e segundo a investigación do historiador Enrique Barrera publicada en Diario de Ferrol no 2018 –“La epidemia de gripe de 1918 en Ferrol y Serantes”–, faleceron entre 267 e 311 persoas. Neste caso non coñezo a incidencia concreta noutras cidades e vilas próximas. En canto á cólera, para unha poboación duns 17.000 habitantes, e segundo Pastor Nieto Rodríguez, médico por entón do Servizo de Cirurxía do Hospital de Caridad, morreron 57 persoas, 17 homes, 30 mulleres e 10 nenos. Parece que a incidencia foi menor que noutros lugares, pois segundo a investigación de Carlos Vázquez Áiras –“Asistencia sanitaria e beneficencia no cólera de 1854-55 en Pontedeume”, en Cátedra, nº 17, 2010–, nesa vila morreron 338 persoas, e tamén máis mulleres, 210, que homes, 128. Polo que se refire á peste procedente de Portugal, polo que levo estudado non chegou á nosa cidade, pero as experiencias anteriores serviron para tomar medidas precautorias e avanzar na toma de conciencia da necesidade da hixiene pública.

Houbo outras crises sanitarias severas?

Dende a segunda metade do século XIX están documentadas tamén outras vagas de cólera, varíola ou tuberculose. E se miramos máis atrás, é interesante lembrar, por exemplo, a famosa peste bubónica do ano 1404, que deu orixe ao voto de Chanteiro, que despois de máis de seiscentos anos segue celebrándose. Sen esquecer tampouco o lazareto dos malatos ou leprosos da Malata, dedicado a illar da vila ferrolá aos contaxiados por lepra ou outras enfermidades consideradas contaxiosas. Remóntase ao ano 1403 e foi suprimido á altura de 1749.

Como actuaron as autoridades da época nesas epidemias?

A pesar das precarias condicións sanitarias deses tempos, as autoridades adoptaron diversas medidas. Tanto o Concello como as autoridades de Mariña colaboraron e puxeron en marcha varias actuacións. Algunhas delas semellan as actuais: illamento de enfermos, desinfección de vivendas e roupas, peche de colexios e de espectáculos... Houbo tamén colaboracións xornalísticas de profesionais da medicina para precaver e dar solucións sanitarias. Outras chámannos máis a atención, como sacar os santos das igrexas en rogativa, a recomendación de tomar viño que fai un almacenista da cidade, ou de consumir Chocolate Helvetia. Mesmo para a cólera chégase ao extremo de recomendar o uso de sambesugas no ano ou no baixo ventre, no caso de que outras medidas profilácticas fracasasen. En canto á peste de Porto, creouse inmediatamente un cordón sanitario, co peche das fronteiras con Portugal, en concreto da do Miño con Galicia, e polo que se refire a Ferrol, exixir unha patente sanitaria para as comunicacións marítimas ou colocar unha caixa de correo no Concello para as denuncias de casos sospeitosos e de infraccións na hixiene pública. En todas esas vagas pandémicas houbo tamén unha entrega xenerosa dos médicos e un comportamento solidario da poboación.

Que leccións se poden extraer destes episodios?

Loxicamente, desas dramáticas pandemias as autoridades tamén tiraron leccións, como a necesidade de garantir a pureza das augas, de limpar as rúas, de eliminar esterqueiras, de prohibir ter nas casas animais domésticos, de crear centros médicos, de vacinar a poboación... Como resumo, pouco a pouco foise pasando dunha medicina de carácter asistencial a unha medicina máis preventiva. Unha lección actual, despois da tremenda traxedia que estamos a vivir, é que espero que ninguén cuestione, nin sequera a dereita, a necesidade de reforzar o sistema sanitario público, de calidade e para todos os cidadáns. Tamén poñer en valor a importancia da investigación científica e da industria nacional, sen ter que depender de China para mercar unhas simples máscaras. E unha última reflexión, a pesar dos erros que comete o Goberno actual, é que o escudo social e económico para atender as necesidades das clases medias e baixas está sendo unha realidade que non ten comparanza co desamparo que sufriron os máis desfavorecidos durante a crise do 2008. l

Comentarios