DA DIÁSPORA AO SUR DO MIÑO

|

Fernando Assis Pacheco publica “Trabalhos e paixões de Benito Prada” en 1993, só dous anos antes de, infelizmente, sobrevirlle a morte. Neto de galegos, a súa narración subtitúlaa “Galego da província de Ourense que veio a Portugal ganhar a vida”, un dos éxitos editoriais da década de 90. Previo á narración, ábrese o libro cunha cita do grande Camões: “Ó sórdidos galegos, duro bando”. Nada nos debe sorprender a este respecto, pois para a entrada ‘galego’ –na actualidade xa non consta en todos os dicionarios de portugués, pero si, p.e., no “Dicionário Priberam da Língua Portuguesa”– danse 5 acepcións: por ser pertencente á Galiza, ao seu sistema lingüístico, a certas variedades de froitos e legumes, ou forma informal no Brasil sinónima de persoa loura. Mentres estoutras, pouco eloxiosas porén, caben tamén como informais e despectivas: “Moço de fretes / Indivíduo que faz trabalho pesado e intenso / Homem grosseiro, malcriado ou rude/ (Bras.) Português de baixa instrução”.

Días atrás realizamos unha breve viaxe polo interior do norte de Portugal, polo denominado turisticamente como Alto Douro Vinhateiro. Segundo palabras do mesmo Assis Pacheco, o viño do Porto existe hoxe grazas a que galegos pobres cavaron as viñas do Douro. (Espectacular na súa paisaxe –dicímolo nós–, as vides trabállanse en socalcos por ladeiras costentas, como na Ribeira Sacra, atinxindo unha vasta rexión desde Vila Real e Lamego polo O até a fronteira española polo L.) Igualmente, deixou dito que os galegos foron os que carrexaron a auga ás casas, logo de construído o acueduto de Lisboa, e posteriormente tiveron como encomenda levar e traer cartas de amor pola cidade. Todos os pianos da capital, e a pesar de tachados de brutos, foron por eles subidos morada por morada. Velaquí a súa historia, o verdadeiro dos fados de Lisboa. Parafraseamos así, máis ou menos, o dito polo escritor de ascendencia galega, afamado director de revistas e programas culturais de televisión.

De volta para a terra, tivemos ocasión de visitar Braga. Nunha pequena feira de vellarías, nun posto con libros usados, adquirimos unha curiosa publicación titulada “Os Galegos”. Rafael Bordalo Pinheiro, fino humorista da segunda metade do séc.XIX, e pioneiro, seica, da banda deseñada, dá unha visión caricaturizada acerca do galego en Lisboa. Unha cuadrilla de galegos, mozos de taberna, van coller o tren que os levará de viaxe á Galiza. Rudos de vestimenta e simples na maneira de se comportaren, xuntan diñeiro entre todos para as distintas refeccións que han de facer ao longo do percurso. Sen o preveren, o ‘menino Alfredo’, antigo patrón da casa en que o Virelas, protagonista da historia, servira había anos, adhírese á viaxe. Milagrosamente, todas e cada unha das consumicións que de camiño van facendo son pagas polo ‘menino Alfredo’ sen eles se percibiren. O conflito a que o someten acaba resolvéndose vendéndolles o ‘menino’ á forza o chapeu con que cobre a cabeza, suposto enxendrador (artellara el) dos máxicos pagamentos. Non se solucionará, porén, mentres o ‘menino Alfredo’ non sexa expulsado do grupo. Finalmente, nunha das paraxes e non podendo pagar co chapeu máxico todo o consumido no restaurante, prodúcese unha liorta. Féchanlles as portas e obríganos a pagar; mais, oh coitados!, xa perderan o tren. Os galegos, en definitiva, acaban por caer na trampa, enganados pola esperteza do lisboeta, presentándose así unha imaxe deles de avaros e inxenuos.

A condición subalterna dos galegos vén de vello: augadeiros e mozos de corda sobre todo. Expresións como trabalhar como um galego ou ser bem galego perduran na fraseoloxía portuguesa: 1ª. sinónima de traballar moito e esforzadamente, 2ª. sinónima de necio. Mais houbo intelectuais portugueses que tamén saíron en defensa destes afoutos homes. Alexandre Herculano desfaise en eloxios: “Lisboa despovoada desta raça [...] padeceria mais que com um terramoto...”. Saramago fala positivamente deles, así como o Intendente Geral de Polícia do Reino, quen, no tempo da Guerra das Laranxas (1801), desaconsellou fosen expulsados os galegos como españois calquera, pois en Lisboa e o Porto non ficaría ninguén para servir. Os conflitos históricos entre Castela e Portugal acabaron por subliñar o carácter difuso da emigración galega. Non en van, en moitas actas notariais, os galegos aparecen como tales ‘galegos’ ou como ‘filhos do Reino de Galiza’, non como españois. A emigración galega a Portugal consolídase do séc.XVII en adiante, e en Lisboa tras o terremoto de 1755...

Historias apaixonantes a moreas, como a do afiador ourensán Benito Prada, e que darían para moito máis contar, mais que non nos impiden ver nin obviar esa visión xeral pexorativa que se ten contra os galegos, emigrantes pobres e analfabetos ao cabo, mais tamén para poder saudar as palabras daqueles que, como Alexandre Herculano, souberon separar o trigo do xoio, mesmo para ofrecer até unha certa imaxe mitolóxica de nós.

 

DA DIÁSPORA AO SUR DO MIÑO