Nas últimas semanas vinme ocupando dalgúns topónimos da parroquia cedeiresa de S. Fiz de Esteiro coa idea de ir completando o estudio da toponimia do concello de Cedeira, tema ó que, como xa dixen en repetidas ocasións, dediquei un relativamente extenso traballo xa no ano 1986 e que agora intento revisar e ampliar ata onde me sexa posible. Curiosamente, ata o presente non me ocupei
para nada do nome desta parroquia, porque, en principio, resulta bastante transparente, pois, aínda que esteiro xa non pertence ó vocabulario activo da inmensa maioría dos galegofalantes da nosa bisbarra, é ben sabido que esta palabra se acha rexistrada nos dicionarios como equivalente do español estuario, é dicir, “desembocadura de un río caudaloso en el mar, caracterizada por tener una forma semejante al corte longitudinal de un embudo, cuyos lados van apartándose en el sentido de la corriente, y por la influencia de las mareas en la unión de las aguas fluviales con las marítimas”, que é como se define na última edición de DRAE. E, conseguintemente, Esteiro non aludirá senón á zona da ría de Cedeira onde desemboca o Río das Mestas ou talvez o pequeno regato que pasa por Redemuiños. Outro tanto, loxicamente, haberá que dicir do Esteiro de Ferrol, posto que, en definitiva, a ría ferrolá non vén ser máis que un longo e extenso esteiro, con independencia de que tamén neste caso a denominación se teña aplicado a un lugar máis concreto, onde precisamente se asentaron os estaleiros, aínda que hoxe o nome quedase reducido a un barrio da cidade. Dende logo, o topónimo Esteiro atópase repetido en toda a xeografía litoral galega e, en xeral, podemos dicir que se aplica a lugares nas proximidades dos cales se produce, efectivamente, a desembocadura dunha corrente de auga no mar.
Dende o punto de vista etimolóxico, pois, parece fóra de dúbida que o galego esteiro procede do latín aestuarium, palabra que tanto en galego coma en castelán posúe dous derivados, practicamente sinónimos: un formado por vía culta, que é estuario, coincidente nas dúas linguas, e outro evolucionado ou tradicional que é, precisamente, esteiro no caso do galego e, en castelán, estero. Neste último caso, obviamente, o proceso foi aestuarium > estarium > estairo > esteiro > estero.
Ata aquí a cousa non parece ofrecer, polo tanto, a máis mínima dificultade. Pero cambia, se temos en conta, seguindo a “Andregoto Galíndez” no seu blog sobre Arqueotoponimia (http://arqueotoponimia.blogspot.com/), que a palabra esteiro podería moi ben provir dun stalarium, singular de stalaria, vocábulo que recolle Du Cange no seu Glossarium mediae et infimae latinitatis e que define como “pro Vivario piscium”, isto é, como ‘viveiro de peixes’ ou, tamén como unha especie de arte de pesca, significado que “Andregoto” cre albiscar neste texto de 912: Alobre cum omnibus suis bonis, cum suo stario integro et combonas integras e ó que poderiamos engadir este outro de 1114: Area longa et heremitam sancti Xpristophori, cum suis hereditatibus, et cum suo stario integro, onde máis ben parece que se alude a un estuario, o mesmo que nesta outra pasaxe de 916, tomado como os anteriores do CODOLGA: Bares, cum familia sibi pertinenti per terminum de aqua de Stario, et inde per montem Dominicum. Dende logo, non cabe dúbida de que, foneticamente, stalarium tería dado esteiro en galego; pero, por outro lado, resulta forzado pensar –como suxire “Andregoto”– que esa mesma palabra puidese ser a orixe de estaleiro e moito menos, dende logo, do español astillero, razón pola que carece, ó meu ver, de sentido relacionar lingüisticamente o Esteiro ferrolán cos estaleiros alí colocados en 1726.
O que si, en troques, resulta suxestivo é que, de aceptar esa etimoloxía para o Esteiro cedeirés, chegariamos á curiosa conclusión de que este topónimo –entendido, naturalmente, no sentido de ‘viveiro de peixes’– viría a coincidir semanticamente con Cedeira, cuxo étimo latino cetaria, singular do clásico cetariae, -arum, podería interpretarse tamén –recordémolo– como ‘estanque ou viveiro de grandes peixes’. En definitiva, pois, teriamos que concluír que ámbolos dous topónimos se formarían para indicar o mesmo, aínda que logo rematasen aplicándose a lugares concretos e diferentes da ría cedeiresa. Penso, non obstante, que non nos debemos deixar arrastrar por idea tan curiosa como orixinal, sobre todo se temos en conta que a forma latina stalarium –e nin sequera o stalaria de Du Cange– non aparece nin unha soa vez na nosa documentación latina medieval. En definitiva o stario que atopamos nalgúns textos non é, ó meu entender, máis que unha variante gráfica de estario, cuxa etimoloxía non pode ser outra que o latín estarium por estuarium, que vimos ó principio.
(*) Á. Porto Dapena é catedrático da UDC e académico correspondente da RAE
Esteiro
